TBDY 2018, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nin 1 Ocak 2019’da yürürlüğe giren güncel sürümüdür ve binaların depreme karşı nasıl tasarlanıp değerlendirileceğini belirler. En önemli yeniliği, depreme dayanıklılığı “yapılır/yapılmaz” mantığından çıkarıp ölçülebilir performans seviyelerine bağlamasıdır: bir bina, belirli şiddetteki depremde hangi düzeyde hasar göreceği hesaplanarak değerlendirilir. Yeni yapılarda doğrudan zorunlu olan yönetmelik, mevcut binalar için güçlendirme, performans değerlendirmesi veya kentsel dönüşüm gündeme geldiğinde devreye girer.
TBDY 2018 nedir ve ne zaman yürürlüğe girdi?
TBDY 2018, açık adıyla Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (2018), deprem etkisi altında binaların tasarımı, değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi için uyulması gereken kuralları içeren teknik mevzuattır. 18 Mart 2018’de Resmî Gazete’de yayımlanmış, 1 Ocak 2019 itibarıyla yürürlüğe girerek 2007 tarihli “Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik”i (DBYBHY 2007) yürürlükten kaldırmıştır. Yani 2019 başından sonra ruhsat alan her yeni yapı, bu yönetmeliğe göre projelendirilir.
Yönetmelik yalnızca yeni binalarla sınırlı değildir. İçinde mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi için ayrı bir bölüm bulunur. Eski bir binanın depreme karşı ne durumda olduğunu hesaplamak ve gerekiyorsa bina güçlendirme projesini hazırlamak da bu esaslara göre yürütülür.
TBDY 2018 eski yönetmelikten ne farklı getirdi?
Eski yönetmelik (2007), ağırlıklı olarak binanın yıkılmamasını hedefleyen kuralcı bir yaklaşıma dayanıyordu. TBDY 2018 ise depreme dayanıklılığı performansa dayalı bir çerçeveye taşıdı. Başlıca farklar:
- Performansa dayalı tasarım: Sadece “ayakta kalsın” değil, hangi depremde ne kadar hasar görebileceği önceden tanımlanır.
- Yeni deprem haritası: Eski beş deprem bölgesi yerine, her nokta için ayrı ivme değerleri veren güncel “Türkiye Deprem Tehlike Haritası” esas alınır.
- Zemin sınıflarının ayrıntılandırılması: Zeminin deprem dalgasını nasıl büyüttüğü daha hassas modellenir; bu nedenle statik proje öncesi zemin verisi önem kazanır.
- Süneklik ve detaylandırma: Kolon, kiriş ve birleşim noktalarının deprem altında kontrollü davranması için daha sıkı donatı kuralları getirildi.
- Yüksek binalara özel kurallar: Belirli yükseklik üstündeki yapılar için ek değerlendirme ve denetim koşulları tanımlandı.
Bina sahibinin görmesi gereken özet fark, aşağıdaki tabloda:
| Konu | Eski Yönetmelik (2007) | TBDY 2018 |
|---|---|---|
| Temel yaklaşım | Kuralcı (yıkılmama odaklı) | Performansa dayalı (ölçülebilir hasar) |
| Deprem haritası | 5 deprem bölgesi | Noktasal ivme haritası |
| Mevcut bina değerlendirmesi | Sınırlı | Ayrı bölüm ve performans seviyeleri |
| Zemin etkisi | Daha genel | Ayrıntılı zemin sınıfları |
TBDY 2018 performans seviyeleri ne anlama gelir?
Yönetmeliğin bina sahipleri için en somut tarafı, depremde beklenen hasarı dört seviyeyle tanımlamasıdır. Performans değerlendirmesi sonunda binanız bu seviyelerden birine konumlanır:
- Kesintisiz Kullanım (KK): Bina depremden neredeyse hasarsız çıkar; kullanım kesintiye uğramaz.
- Sınırlı Hasar (SH): Onarılabilir, sınırlı hasar oluşur; can güvenliği yüksek düzeyde korunur.
- Kontrollü Hasar (KH): Belirgin ama kontrol altında hasar olur; amaç can kaybını önlemektir. Konutlar için çoğunlukla hedeflenen seviye budur.
- Göçmenin Önlenmesi (GÖ): Ağır hasar oluşur, bina kullanılamaz hale gelebilir ancak topyekûn göçme önlenir.
Bir binanın hangi seviyeyi sağladığı; deprem büyüklüğü, binanın kullanım amacı ve önemine göre değerlendirilir. Bu seviyelerin nasıl hesaplandığı ve raporun nasıl okunacağı için deprem performans analizi sayfamıza bakabilirsiniz.
TBDY 2018 mevcut (eski) binaları nasıl etkiler?
2019 öncesi yapılmış bir binada oturuyorsanız, TBDY 2018 sizi şu üç durumda doğrudan ilgilendirir:
- Güçlendirme kararı: Binayı güçlendirmek istediğinizde, hem mevcut durum hem hedef performans TBDY 2018 esasına göre hesaplanır.
- Performans değerlendirmesi: Binanın güvenli olup olmadığını merak ediyorsanız, mevcut yapılar bölümüne göre hesaplanarak hangi seviyede olduğu tespit edilir.
- Kentsel dönüşüm: Kentsel dönüşüm sürecinde yeni yapılacak bina TBDY 2018’e göre projelendirilir.
Burada bina sahiplerinin sık karıştırdığı bir nokta var: binanın “riskli yapı” olarak belgelenmesi farklı, mühendislik değerlendirmesi farklıdır. Riskli yapı tespit raporunu yalnızca Bakanlık’tan lisanslı kuruluşlar düzenleyebilir; bu süreç 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında yürür. Mesnet Mühendislik olarak biz keşif, ön değerlendirme, performans analizi, güçlendirme projesi ve sürecin mühendislik tarafını üstleniriz; bu konuda riskli yapı tespiti sayfamızda süreci ayrıntılı anlatıyoruz.
TBDY 2018 ile ilgili ne yapmalıyım?
Yönetmeliği baştan sona okumak bina sahibinin işi değildir; doğru sorular sormak yeterlidir. Eski bir binada oturuyorsanız atılacak ilk adım, binanın TBDY 2018 ölçeğinde nerede durduğunu bir mühendise hesaplatmaktır. Bu değerlendirme; güçlendirme gerekip gerekmediğini, gerekiyorsa karbon fiber, çelik veya betonarme yöntemlerden hangisinin uygun olduğunu ve yaklaşık takvimi (çoğu projede keşiften teslime birkaç hafta ile birkaç ay arası) netleştirir. Karar, ölçüme dayandığında hem güvenli hem ekonomik olur.